Entropie

De Tweede Wet van de Thermodynamica wordt vaak samengevat als: ‘Alles neigt naar wanorde.’ Preciezer: ‘Als een begrensd systeem in samenhang met zijn omgeving een kringproces doorloopt, dus waarbij de eindtoestand van dat systeem identiek is aan de begintoestand, dan kan de totale entropie van het systeem plus omgeving nooit afnemen.’ Dat is één van de consequenties, als je aanneemt dat er zoiets bestaat als entropie. (Het woord komt van het Griekse ‘entropo,’ wegrennen.) Maar wat een wonderlijke gedachte eigenlijk – alles vervalt tot wanorde. Hoezo? De wetten van Thermodynamica werden in de 19de eeuw ontwikkeld o.a. om de stoommachines te begrijpen en beter te laten werken. Maar ze werden door sociologen en historici omarmd om van alles te verklaren: als je er geen energie in stopt, dan valt alles uiteen. Samenlevingen, organismen, tempels, de wereld. Zonder de energie van een God zou er niets zijn.

De wetten voelden goed in de 19de eeuw, toen de Westerse wereld werd voortgedreven door een Industriële Revolutie en kapitalisme: zonder energie wordt het een zooitje. Maar hoe voelt dat, in een tijd waarin er geen schaarste meer is maar overvloed? Hebben we niet eerder te veel energie, dan te weinig? Al die druktemakerij heeft geleid tot klimaatverandering, files, verschraalde landbouwgrond. Dus stelt deze schrijver voor: laten we een Vierde Wet toevoegen: ‘Besloten of begrensde systemen bestaan helemaal niet.’ Laat de wetten van de themodynamica maar blijven waar ze vandaan kwamen: de natuurkunde.

Insecten

We hebben insecten meer nodig dan zij ons. Dat is de kern van ‘Buzz, Sting, Bite: Why We Need Insects,’ door de Noorse Anne Sverdrup-Thygeson. Zij studeerde geschiedenis en biologie. Wist u dat … vrouwelijk meelwormen een soort interne spermabank aanhouden en zelf beslissen wek sperma zij toelaten hun ei te bevruchten? Dat een onthoofde vlieg nog dagen lang kan vliegen? Dat insecten indirect en direct 50 miljard dollar bijdragen aan de Amerikaanse economie…. Ze worden bedreigd, hoewel het moeilijk is om op wereldschaal te zien hoe erg het is, zegt Sverdrup-Thygeson. ‘Maar het goede nieuws is dat insecten al 479 miljoen jaar op de planeet wonen, lang voor de dinosaurussen. 150 miljoen jaar lang waren zij de enige vliegende levende wezens. Ze hebben al vijf massale sterftes (extinctions) overleefd.’ (tip B. Donkers)

Geen probleem

(Wat een goeie foto, hé?) Hoeveel uur per dag kinderen op hun elektronische apparaten zitten maakt niets uit voor hun weerbaarheid, emotionele ontwikkeling of nieuwsgierigheid. Enquete onder 20.000 ouders. Andere studie, van 350.000 pubers, kon geen significante correlatie zien tussen schermtijd en emotionele ontwikkeling. Het is misschien slecht voor hun ogen. En het is ongezellig. Maar verder ….

Futurologie

De toekomst voorspellen is moeilijk. In technologie denken we dat er veel zal veranderen; cultureel juist het tegendeel. Maar het werkt vaak andersom. Steenkool is een grotere energiebron in 2000 dan in 1900. Bezorgen binnen 24 uur wordt mogelijk gemaakt door een 19de eeuwse ‘killer app:’ de fiets. Futurologie heeft het bijna altijd verkeerd omdat we niet rekening houden met verandering van gedrag. We kijken naar de technologie, maar niet hoe de technologie ons gedrag verandert. En soms verandert dat onverwacht: de komst van de wasmachine, de droger, de vaatwasser en de stofzuiger vorige eeuw leidde niet tot de ‘bevrijding’ van de vrouw: ‘ze nam gewoon het werk van haar personeel over.’

Hoe kan de kraai zo slim zijn?

10418_6bd29e2ef310ec9f30c649d646115523Hij heeft geen neocortex, het deel van de hersenen dat wij zoogdieren wel hebben en waar volgens neurologen de belangrijkste intelligentie huisvest. Maar hoe kunnen kraaien dan zo slim zijn? (zoek voor bewijs onder ‘kraai’ in het archief van de Bicker?) Kortom: hier is meer aan de hand, intelligentie en cognitie kunnen ook elders in de hersenen en op andere manieren ontstaan. Hoe en waarom dat gebeurt, kunnen we ontdekken als we kraaienhersenen gaan bestuderen.

Praten bomen?

Als de grond uitdroogt gaan bomen een heel hoog, ultrasoon geluid maken. Dat is gemeten door Zwitserse bosbouw-onderzoekers. Is dat een vorm van communicatie? Waarschuwen ze elkaar? We weten dat mimosa’s bepaalde dingen kunnen ‘leren’. Is dat ook het geval met andere bomen? Fragment uit ‘Het geheime leven van bomen’ door Peter Wohlleben.

Vader en dochter leren schaak

9129_d5756748da7d4fc61bb0b1bcba6e6d4d… tegelijkertijd. En dochter (5) leert natuurlijk veel sneller. ‘Ha, ik wist dat je dat ging doen!’ Hij (41) denkt lang na en verplaatst stukken zorgvuldig; zij ramt er op los. Ze neuriet tijdens het spelen, en maakt zich geen zorgen over fouten. “Zij is Big Blue, en ik ben het menselijk ras,” denkt pa. Intussen een verhandeling over cognitieve aftakeling, en waarom grootmeesters pieken op hun 36ste. Het verschil tussen fluïde en gekristalliseerde intelligentie. En het slot: …”de blik in haar ogen toen ik haar schaakmat zette. Het enige wat erger is dan verliezen van je dochter, is winnen van je dochter.”

Olifantenbrein

590337_1291320807661_fullDe hersenen van een olifant wegen bijna drie keer zo veel als mensenhersenen. Ze bevatten ook drie keer zo veel neuronen, ontdekte deze wetenschapper met behulp van een keukenmes en een klas vol ijverige leerlingen. Dus waarom zijn olifanten niet drie keer zo slim? Omdat de meeste neuronen zich achterin de hersenen bevinden, in het cerebellum, niet in de cortex waar het zware werk gebeurt.

ET is een robot

De afstanden tussen sterren en de verschillen in leeftijd zijn zo immens dat biologische wezens niet geschikt zijn om op verkenningstocht te gaan. Leven op andere planeten zal eerst de ontwikkeling van computers, robots, kunstmatige intelligentie moeten meemaken die nodig is om robots op lange-afstand reizen door de ruimte te sturen. Zo ver zijn wij nog lang niet, dus als er al een ontmoeting plaatsvindt dan zullen wij de ontvangende partij zijn.

Hoeveel mensen kan de planeet verdragen?

“L’enfer, c’est les autres.” Maar praktisch gesproken, hoeveel autres zijn er nodig om de planeet onbewoonbaar te maken? Sinds Malthus hebben demografen zich al verslikt in deze vraag. Mooi citaat van George H.W. Bush: “Ieder mens vertegenwoordigt handen die aan het werk gezet kunnen worden, niet alleen een maag om te vullen.” Een groeiende bevolking betekent ook meer vindingrijkheid. En dan blijken beschikbare middelen opeens veel rekbaarder dan gedacht. Of het nu gaat om vierkante meters, water, of basismaterialen gaat. Er is nog geen formule gevonden die antwoord kan geven op de vraag in de kop. (Ook de Ecological Footprint niet.)