De wereld is gek

Onder de opgewekte kop ‘De Wereld is Gek Geworden en Het Systeem Werkt Niet Meer’ schrijft ondernemer en investeerder Ray Dalio de beste beknopte uitleg van ons merkwaardige tijdgewricht die ik ooit heb gelezen. Dit is de openingsalinea:

‘Geld is gratis voor mensen die kredietwaardig zijn, want de beleggers die geld geven zijn bereid om het voor minder terug te krijgen. Om precies te zijn: geldschieters accepteren zeer lage of negatieve rente op leningen aan kredietwaardigen en vinden het prima om de hoofdsom voorlopig niet terug te zien. Dat doen ze omdat ze een enorme hoeveelheid geld te investeren te hebben, die hen is opgedrongen – en nog steeds wordt opgedrongen – door centrale banken die papieren activa opkopen in de ijdele hoop dat dat ze daarmee economische bedrijvigheid en inflatie aanmoedigen. Dat gebeurt niet, omdat de investeerders die berg geld niet uitgeven, maar investeren.’

Geld van investeerders gaat bovendien naar nieuwe bedrijven, niet ‘ouderwetse’ met trage waardegroei. Die laatsten hebben vaak zelf voldoende en kunnen bijna gratis lenen op de kapitaalmarkten. Dus zoeken de investeerders startups omdat die het soort van rendement beloven dat nodig is om de investering te rechtvaardigen. Dat leidt onherroepelijk tot teleurstellingen.

Geld is er dus in overvloed voor kredietwaardigen – oftewel de mensen die al geld hebben – en bijna niet voor mensen zonder spaargeld. Vroeger deelden die wel in de toenemende welvaart. Maar omdat de kapitaalgroei  wordt aangezwengeld door gratis geld, dat niet wordt uitgegeven maar gespaard of geïnvesteerd, sijpelt de welvaart niet naar beneden. De kloof tussen haves en have-nots wordt groter.

Hij eindigt een beetje slap met ‘ik denk dat er daarom een paradigma verschuiving zal komen’ zonder precies te zeggen waar deze omwenteling dan uit bestaat. Maar, mooie analyse. (tip C. van Scheltinga)

Tegelijkertijd moeten wij altijd argwanend zijn als investeerders gaan publiceren. Bridgewater, het bedrijf van Dalio, heeft $1,5 miljard belegd in opties die gokken op grote dalingen op de Amerikaanse en Europese beurzen. Wat kwam er eerst – het gepubliceerde pessimisme of de belegging? Dalio repliceert: dit is maar 1% van ons belegd vermogen dus het zegt niets over ons totale beleid of onze visie.

Achterhaald?

Denkvoer voor het weekeinde. ‘Economische theorie lijkt steeds meer als een schuur vol met kapot gereedschap. De bestaande discipline is ontworpen om de problemen van een andere eeuw op te lossen. De uitdaging om de optimale verdeling van werk en grondstoffen te vinden, om optimale economische groei te verwezenlijken, is niet de uitdaging waar wij nu voor staan: namelijk hoe we moeten omgaan met toenemende technologische productiviteit, afnemende vraag naar arbeid, en het organiseren van allerlei zorg – dit alles zonder de Aarde te vernietigen.’

‘We leven nu in een andere wereld dan voor de recessie [van 2008, red.]. Dalende werkloosheid drijft niet langer de lonen omhoog. Geld drukken veroorzaakt geen inflatie. En toch is de taal van het publieke debat en de wijsheid in economische lesboeken vrijwel ongewijzigd gebleven.’

Furieuze bespreking van Brits econoom Robert Skidelsky’s nieuwe boek ‘Money and Government: The Past and Future of Economics.’  Wat biedt Skidelsky voor alternatief? De recensent is te boos om dat te vermelden. Hij vindt dat we economische wijsheid kunnen vinden in ‘gedragswetenschappen, feminisme, psychologie en zelfs antropologie.’ Dat is een beetje jammer, want in de rest van het artikel stelt hij wel allerlei terechte vragen.

In mineur

Ted Gioia, jazzmuzikant en muziekhistoricus: ‘Vroeger was er een waardeketen in de muziek. Begon bij de muzikant, die werkte voor een studio. De platen gingen naar de distributeur, naar de winkel, naar de klant. Iedereen had een belang bij de waardeketen en de gezondheid van het muziek-ecosysteem. (…) Die keten is nu verbroken. Apple geeft liedjes weg om apparaten te te verkopen. De muziek-subeconomie kan ze niks schelen. Voor hen zou het een ‘loss leader’ kunnen zijn. Google kan het ook niets schelen. Die zouden liedjes weggeven om meer advertenties te kunnen verkopen. Dat is wat ze nu al doen, met YouTube.’

Sorry

Fragment van lijst van multinationals die aan China hun excuses hebben aangeboden, en waarom. Totaal 21 op deze lijst, waaronder verder ook Audi, Zara, Versace, GAP, Marriott. China gebruikt zijn economische macht niet alleen om internationaal uit te breiden maar ook om zijn niet-Westerse waarden en normen – waaronder: censuur – op te dringen aan de buitenwereld. Waag het niet om in een powerpoint een kaart van China te tonen, waarop Taiwan of Hong Kong ontbreken ….

PS: dezelfde week heeft de WSJ een opiniestuk over ‘digitaal imperialisme:’ bedrijven in San Francisco leggen hun waardenstelsel op aan hun klanten, die over de hele wereld zitten. (betaalmuur, helaas)

Drukste vliegvelden

Top-20 in de periode 2000-2018. Meest frappant is dat Schiphol zijn positie ergens rond de 10de plek gewoon vasthoudt ondanks de opkomst van Dubai, Sjanghai en Istanboel; en JFK in New York langzaam verdwijnt uit de top-20.

Boetevrije bieb

Naar aanleiding van mijn stuk afgelopen vrijdag over Amerikaanse bibliotheken die de boete voor te laat retourneren hebben afgeschaft, stuurde A. Nieuwland dit: 45% van de bibliotheken in Nederland kent een vorm van boetevrij abonnement. Raken die bibliotheken meer boeken kwijt, was mijn vraag? De beste studie betreft een onderzoek gedurende drie kwartalen in 2012, met 375 deelnemers in Boxmeer. Intussen is het aantal boetevrije bibliotheken toegenomen.

Klimaat is overal

De omslag van het weekblad bestaat uit strepen. Iedere streep is een jaar. Referentie is de gemiddelde wereldtemperatuur van de 30 jaar jaar tussen 1971-2000. Blauwe lijnen zijn kouder dan de nullijn, gele en rode zijn warmer. Hoe je met grafische vormgeving een verhaal vertelt. Er valt vast wel wat op aan te merken (waarom nou net die 30 jaar?) maar zoals de hoofdredacteur zegt: ‘Klimaat raakt nu alles waar we over schrijven.’

Vandaag staken enkele duizenden werknemers van Amazon, Microsoft en Google om te protesteren tegen het feit dat hun werkgever nog steeds opdrachten uitvoert voor oliemaatschappijen. De ‘Wereld klimaatstaking’ begint vandaag en zal leiden tot demonstraties in 150 locaties, ook bij de Klimaattop van de VN in New York volgende week.

Amazon kondigde gisteren maatregelen aan. Het gaat voor 100 miljoen dollar aan bomen planten; het heeft 100.000 elektrische bestelbussen besteld. Amazon zal streven naar 80% vernieuwbare energie in 2024 en 100% in 2030. (Op dit moment is 40% van de energie die het bedrijf verbruikt vernieuwbaar.) In 2040 moet het bedrijf wereldwijd geheel CO2-neutraal draaien. Dat is tien jaar eerder dan het doel van de landen die het klimaatverdragvan Parijs ondertekenden.

De hoofdstad van Australië, Canberra (de helft van het aantal inwoners van Amsterdam), zal vanaf 1 januari aanstaande uitsluitend nog energie inkopen van zon- en windcentrales en leveranciers die draaien op duurzame ‘brandstof.’ Dat is de eerste stad in het Zuidelijk Halfrond. In Europa zijn er al verschillende regio’s, in Duitsland, Oostenrijk en Spanje, die deze stap hebben gezet.

Het bouwen van een windmolenpark is nu 50% goedkoper dan in 2010. Het produceren van energie met zonnestralen is nu 85% goedkoper. Daardoor zijn deze vormen van energie-opwekking nu goedkoper dan steenkolen- of aardgascentrales in twee derde van de wereld, schrijft Bloomberg. Subsidie is dus niet meer nodig.

Geld is dubbel

Als de economie te snel groeit verhoogt de centrale bank de rente. Dat maakt investeren en lenen duurder. Als recessie dreigt, verlaagt de bank de rente. Maar de afgelopen elf jaar hebben centrale banken de rente verlaagd tot bijna nul, in een gezonde en gestaag groeiende wereldeconomie. Dat hielp vooral de banken, en de mensen met vermogen. Wat nu als er een recessie komt? Die rente kan niet lager. Niemand lijkt een antwoord te hebben.

Het probleem is, schreef de Duitser Silvio Gesell in 1891, is dat geld twee rollen vervult: als een middel om te sparen, en als onmisbaar instrument voor handel. Als mensen verlamd door angst hun geld oppotten, dan valt de handel ook stil. Dat zag Gesell in Argentinië, waar hij in die tijd werkte. Dat land werd in 1890 getroffen door een financiële krach.

Gesell’s radicale voorstel: Maak geld met een houdbaarheidsdatum. Dan is het niet meer aantrekkelijk om vast te houden. Zet op ieder biljet een houdbaarheidsstempel, dat periodiek – tegen een vergoeding – ververst moet worden. Wat is het verschil met negatieve rente, zoals o.a. Zwitserland nu heeft? Dat is immers ook een soort ‘straf’ op geld sparen in plaats van uitgeven. Maar in de praktijk blijkt dat mensen dan toch liever het geld vasthouden, desnoods contant onder de matras. Als je geld daarentegen waardeloos dreigt te worden ….

Gesell’s idee werd breed besproken, en in de Grote Recessie experimenteerden sommige steden met ‘Freigeld’ – in een wanhopige poging om iets te doen aan werkloosheid en faillissementen. Wörgl, in Oostenrijk, betaalde werklozen om publieke werken te verrichten in stempelgeld – om de geldomloop weer aan de gang te krijgen. Hawarden (Ohio) en Anaheim (Cal.) in de VS probeerden het ook.

Na 1945, in de drukke wederopbouw-jaren, was er weinig belangstelling voor medicijn tegen stagnatie. Toen waren er andere problemen.

Maar nu wordt Gesell weer geciteerd, nota bene in studies van centrale bankiers en van het IMF. En de beroemdste econoom ooit, John Maynard Keynes, schreef: ‘Het idee achter stempelgeld is gezond.’ Hij noemde Gesell ‘een vreemde, onterecht verwaarloosde profeet.’

China in Venetië

Jawel, er bestaat een website voor nieuws over het veelbesproken “Belt&Road’ programma van de Chinese overheid. Zo te zien onder redactie van de Communistische Partij. Daar haalde Tyler Cowen het bericht vandaan: ook Venetië wordt aan het kralensnoer geregen. De stad heeft begin dit jaar een overeenkomst gesloten met Piraeus in Griekenland, om samen de toegangspoort te worden voor West-Europa. Komend vanuit het Suezkanaal is dat zo gek nog niet. Venetië heeft al een nieuwe treinverbinding met Duisburg, dat ook geldt als distributiecentrum voor de Chinezen.