Zonnestorm

Weer zo’n ellendig probleem, net als een pandemie: het komt maar heel zelden voor, maar als het gebeurt, is het catastrofaal. Hoe moet je je daar op voorbereiden? Moet je wel op alles voorbereiden? In dit geval: zonnestormen. De heftigste stormen op de Zon veranderen het magnetisch veld van de Aarde, waardoor metalen structuren geleiders van elektriciteit worden – zoals pijpleidingen, spoorwegen, en elektriciteitskabels.

De laatste keer dat er een heftige was, in 1859, werd telegraafverkeer enkele dagen onderbroken. Toen waren er 200.000 kilometers netwerk in de hele wereld. Nu: miljarden kilometers. Transformatorstations zijn extra kwetsbaar. Een Amerikaans rapport waarschuwde in 2014 dat als er slechts acht stations tegelijkertijd onklaar zouden worden gemaakt, het hele Amerikaanse elektriciteitsnetwerk zou platliggen.

Hoe het brein werkt

‘Lees dit boek niet niet voor het slapengaan. Niet dat het eng is. Maar het is zo opwindend, zo inspirerend, dat je hersenen gaan malen en je wilt opstaan om het met iemand te bespreken,’ zegt Richard Dawkins (u weet wel, ‘The Selfish Gene,’ ‘The God Delusion’). Dat is de opening van zijn voorwoord in ‘A Thousand Brains – A new theory of intelligence,’ door Jeff Hawkins.

Kent u dat gevoel? Dat nieuwe kennis opwindend is? Dat je bij iedere passage denkt ‘Ja! Dat snap ik! Goh, en nu?’ Dat overkomt mij bij het lezen van dit nieuwe boek (maart 2021). Voor het eerst snap ik synapsen, cellen, dendrieten, axonen, neuronen. Ik ben nog maar op een vijfde, maar ik wil mijn enthousiasme nu al met u delen – net als Dawkins voorspelde. Dit is inderdaad geen boekje voor het slapengaan. Dit moet je rechtop zittend aan je bureau lezen, langzaam, met een potlood bij de hand. Zeker als je een hopeloze ongereconstrueerde alfa bent, zoals De Bicker.

Maar het is tot nu toe geweldig. Die Hawkins kan schrijven. En hij verstaat de kunst om wetenschap begrijpelijk te maken. Wat een bijzondere man. Mede-oprichter van Palm computers – de eerste handcomputers. Toen hij de boel had verkocht wijdde hij zich aan zijn oude droom: proberen te doorgronden hoe het brein werkt. Als ik het uit heb kom ik bij u terug.

Uiteindelijk gaat het over de vraag: hoe werkt dat nou, dat brein van ons? En dat laat zich moeilijk samenvatten. In plaats daarvan een paar krenten. De neocortex is gegroeid om de oudere gedeelten van onze hersenen. Neocortex is intelligentie, die oudere stukken brein sturen onze essentiële overlevingshandelingen. ‘De twee organen zijn niet geheel separaat. Het zijn een soort kamergenoten, met hun eigen agenda’s en persoonlijkheden, die toch moeten samenwerken om iets gedaan te krijgen.’

De neocortex is een ‘verwachtingenmachine.’ Dit uitleggen zou te veel ruimte vergen. Beschouw het als een teaser.

‘De Kunstmatige Intelligentie van nu is niet intelligent. (…) Maar zal één van de meest verrijkende uitvindingen zijn die we ooit zullen maken.’

In de uitlui schrijft Hawkins: ik droom graag over het heelal. Honderden miljarden sterrenstelsels. Honderden miljarden sterren in ieder sterrenstelsel. Ontelbare planeten. Dit alles beweegt zich al miljarden jaren rond, in die oneindige ruimte. ‘Waar ik versteld van sta is dit: het enige ding in dat heelal dat dit allemaal weet – het enige ding dat weet dat het heelal bestaat – is onze hersenen. Als er geen hersens waren, dan zou niets weten dat iets bestaat.’

Bij elke bladzijde denk ik: hoe is dit in godsvredesnaam mogelijk? Wie heeft deze krankzinnig ingewikkelde machine ontworpen en gebouwd? Intussen, dank aan Hans-Poul Veldhuyzen van Zanten die mij tipte na het lezen van een eerdere Bicker.

Venster van de ziel

Een camera die dichtbij genoeg is om oogbewegingen te volgen, kan daaruit afleiden: geslacht, leeftijd, etniciteit, lichaamsgewicht, persoonlijkheidskenmerken, drugsgewoonten, emotionele staat, algemene vaardigheden, angsten, interessen en seksuele voorkeuren. Zegt een studie die de leek wil attenderen op de privacy-risico’s van ‘eye tracking.’

Goed nieuws

Ja, er is ook nog goed nieuws. De asteroïde Apophis gaat niet op de Aarde inslaan. Herhaling: GEEN inslag door asteroïde Apophis, niet nu en ook niet de komende honderd jaar. Zegt NASA, na nieuwe berekeningen. Apophis is zo’n 340 meter lang, en een inslag zou een ontploffing veroorzaken gelijk aan 1.000 megaton TNT. Niet zo groot als de Chicxulub inslag 66 miljoen jaar geleden, die het meeste leven op aarde wegvaagde; maar wel voldoende om de hele planeet in een winter te dompelen. Zo’n inslag komt gemiddeld 1x per 80.000 jaar voor.

Nous en wijsheid

We zijn op het verkeerde pad als we denken dat we het virus moeten ‘bestrijden’ en ‘overwinnen.’ Dat zijn militaire analogieën. Een virus is onderdeel van de natuur, net zoals wij zijn.

Dit zegt Norman Doidge, psychiater en auteur in een lang artikel dat van begin tot einde hout snijdt en dat ik geen recht kan doen met een samenvatting. Een paar voorbeelden: ‘We houden vol (met ‘strijden’ tegen de natuur) omdat de Natuur, zoals wij die nu hebben gedefinieerd, zo angstaanjagend is dat we bereid zijn om de bijwerkingen van onze oorlog over het hoofd te zien, als we maar overwinnen.’

Ons idee van ‘vechten’ leidde bijvoorbeeld tot antibiotica, die we zo veel gebruikten dat we nu kwetsbaar zijn voor andere besmettelijke ziekten en complicaties zoals sepsis.

‘De wetenschap begint met ons goede dingen te brengen, en dan extrapoleren we als zotten, zo ver dat we denken dat we de natuur kunnen overmeesteren – en dat voedt ons gevoel van superioriteit. Maar in plaats van verlangen, intellectuele hoogmoed, impulsiviteit, hebzucht en onze ontkenning van de dood te temperen (wat wijsheid zou doen) wakkert wetenschap die juist aan.’

De oude Grieken zagen ons als onderdeel van de natuur, niet als tegenstander. ‘Dus Hippocrates leerde dat de heelmeester moest proberen te genezen in samenwerking met de natuur, met de patient (geest, lichaam en ziel) en de familie van de patient.’

Lockdowns richten veel meer schade aan dan dat ze besmetting voorkomen, zegt Doidge. (Dit ga ik niet uitgebreid citeren maar hij levert overvloedig voorbeelden.) Zelfs in Nieuw-Zeeland is het virus doorgedrongen.

Dus wat dan wel?

‘In plaats van te vragen hoe we infecties bestrijden, zouden we moeten vragen: “hoe overleven we infecties?”‘

Kort samengevat – opnieuw, veel te kort-: in plaats van het lichaam te helpen te vechten tegen virussen en infecties, zouden we het lichaam moeten leren niet meteen in de overdrive te gaan tegen dat soort bedreiging. Veel patiënten overlijden niet door het virus maar door de reactie van het lichaam op het virus. ‘Coöperatieve co-existentie,’ is het doel.

Wij weten niks, op de belangrijkste vragen heeft de mens nog niet eens een antwoord (Wat is het heelal? Wat is leven? Wat is bewustzijn?), dus waar halen we de ootmoed vandaan om te denken dat we de natuur kunnen bestrijden …?

(tip J. Hemmer)

PS bewaar de link, en neem een rustig moment om het hele verhaal te lezen.

Gezond verstand

… is ‘de donkere materie van Kunstmatige Intelligentie,’ in deze mooie metafoor van Facebook AI researchers: we weten dat het bestaat, maar kunnen het niet zien. Mensen kunnen in ongeveer 20 uur leren autorijden; hoe kan het dat we nog steeds geen zelfrijdende auto’s hebben?

‘Als babies leren we hoe de wereld werkt door observatie. We vormen gegeneraliseerde voorspellende modellen over objecten in de wereld door concepten te leren zoals permanentie, en zwaartekracht. Als we ouder worden bekijken we de wereld, reageren op wat we zien, kijken nog een keer, en bouwen dan met vallen en opstaan hypotheses om te verklaren hoe onze handelingen onze omgeving veranderen.’

‘Een hypothese voor ons is dat deze veralgemeniseerde kennis van de wereld, ook wel genaamd ‘common sense’ of gezond verstand, het overgrote deel beslaat van biologische intelligentie in mensen en dieren.’

Maar hoe leer je een computer gezond verstand? As je ze leert om dingen te herkennen, en er op te reageren, door ze één voor één te laten zien, in allerlei contexten, duurt het te lang. Misschien lukt het wel nooit. Dus moeten we van ‘leren onder toezicht’ naar ‘leren onder zelftoezicht,’ zeggen deze onderzoekers. Dit werkt al met succes in Natural Language Processing (NLP). Maar hoe doe je dat dan? Welkom in de wereld van energy-based models, joint embedding, Siamese networks …

Mirakels

Het ‘ding’ dat in 1901 werd opgedoken uit een wrak nabij Antikythera, een eiland tussen Kreta en de Peloponnesus, heeft de reputatie ‘de eerste analoge computer ter wereld’ te zijn. Wat we weten: het mechanisme was waarschijnlijk gemaakt rond 200 jaar voor Christus. Het is een soort kalender die de beweging van de ruimte laat zien, en de baan van de destijds bekende vijf planeten voorspelde, alsmede de fasen van de maan, en de zons- en maansverduisteringen. Maar het was uit de restanten moeilijk te ontdekken hoe het ding nou werkte.

Onderzoekers in Londen denken dat ze op basis van het schaarse materiaal toch een reconstructie kunnen maken van het mechaniek. Dat zou er dan – misschien – zo uit hebben gezien:

Er blijven nog genoeg raadsels over. De Grieken hadden geen draaibanken; hoe maakten ze dan die precieze radertjes? En als ze dat konden, waarom is er dan nergens iets vergelijkbaar geavanceerds gevonden? En waar diende dit mechanisme dan voor …?

Liever China

Rusland heeft gisteren met China afgesproken om samen een basis op de Maan te bouwen. Dat betekent dat Rusland niet meedoet aan een soortgelijk programma van de VS, onder de naam Artemis.

De Pest?

Mongoolse marmotjager, 1990. Foto AKG/History Today

We weten dat de Pest, die verantwoordelijk was voor de dood van ongeveer een derde van alle Europeanen in de 14de eeuw, werd verspreid door ratten en vlooien. Maar hoe kwam de bacterie in Europa? Vanuit de Kaukasus. Maar hoe kwam hij daar? Recent onderzoek op oud DNA leidt tot een nieuwe theorie. De bacterie was eind 12de, begin 13de eeuw geconcentreerd in de Tian Shan bergen, op de grens van Kyrgyzstan en China. Van daar uit verspreidde hij zich in alle richtingen: India, de Kaspische Zee, Siberië Mongolië en China. Hoe? Door Mongolen, die marmotten jaagden. Ze aten het vlees en gebruikten de huiden. Kleinere knaagdieren zijn makkelijke prooi voor nomaden. Marmotten zijn net als ratten dragers van Y. Pestis. De Mongolen begonnen hun rooftochten onder Dzjengis Khan rond 1200.

Bijen en pesticiden

Driejarige studie gepubliceerd in Nature zegt eerste onderzoek te zijn dat effect van pesticiden op wilde bijen kwantificeert. In het verleden werd gezocht naar het effect op kolonies van tamme bijen. Maar die leven anders, en herstellen zich makkelijker, dan wilde bijen. Die laatsten nesten meestal onder de grond, waar ze kwetsbaarder zijn voor gif dat wordt gesproeid. Deze wilde bijen die leefden rond een akker die was behandeld met imidacloprid maakten 85% minder nesten, lieten 5,3x zo veel stuifmeel liggen, en en hadden 89% minder kinderbijtjes dan soortgelijke bijen die opgroeiden in een ‘schone’ akker.